بسم الله الرحمن الرحیم

اَللهم عَرفنی نَفسک فَانک ان لَم تعرفنی نَفسَکَ لَم اَعرف نَبیک

اَللهم عَرفنی رَسولک فَانک ان لَم تعرفنی رَسولکَ لَم اَعرف حجَتک

اَللهم عَرفنی حجَتک فَانک ان لَم تعرفنی حجَتکَ ظَلَلت عن دینی

خداوندا اندیشۀ مرا قدرت آن نیست که نایب حجت تو «امام» را بشناسد، چرا که شناخت او را تقوایی آنچنان عظیم باید که جز لطف تو آنرا ارزنی ندارد.

رهبری اقتصادی امام (ره)پیرامون اقتصاد خانواده با نگاه به نقش زن در خانواده

علی یونسی[1]- هادی غفاری[2]

چکیده

خانواده نخستين پايگاه فرد براي زندگي و مهم‌ترين مبناي تشكيل دهنده جامعه است. از لحاظ اجتماعی خانواده اساسي‌ترين عامل توليد و مصرف كالاها و خدمات در جامعه است و مسئوليت عمده‌اش بقاي نسل مي‌باشد و براي انجام اين مسووليت مهم نيازمند تكاپوي اقتصادي بسيار زياد است و اساس فعاليت‌هاي اقتصادي اجتماع نيز انجام مسووليت‌هاي مهم خانواده است و براي همين است كه اقتصاددانان، خانواده را بنيان زندگي اقتصادي جوامع مي‌دانند.

خانواده از مجموع زن و مرد تشکیل می شود و امروزه نقش زن در اقتصاد خانواده بسیار پررنگ است. تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی عملکردهای فرهنگی و اقتصادی در ایران در زمره یکی از مظاهر مهم بی اعتنایی به اقتصاد خانواده و نقش زن محسوب می شود و در همه جا نشان از فروریزی این پایگاه مهم اجتماعی دارد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی با حاکم شدن روح تعالیم اسلامی به رهبری امام خمینی (ره) و برچیده شدن مصادیق فساد که همچون آفتی مهلک اساس خانواده را هدف قرار داده بود خانواده و ارکان آن مورد توجه قرار گرفت که یکی از اساسی ترین این ارکان زن و نفش او در خانواده است.

در این مقاله با توجه به اهمیت اقتصاد خانواده و نقش زنان، در پی اندیشه ها و دیدگاه های معمار کبیر انقلاب هستیم تا با تکیه بر آثارایشان توضیح دهیم که برای استخراج خط مشیها و سیستهای اجرایی متناسب در این زمینه، به منظور تحقق آرمانهای انقلاب اسلامی بر محور اندیشه امام خمینی (ره)، بستر کار فراهم است و رهبری اقتصادی امام می توانند در روشن نمودن راه بانوان، در انتخابهای سازنده و در زمینه های اقتصادی، انتخاب شغل و ... مفید باشد.

نتایج تحقیق نشان می دهد که امام با فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی زنان قبل از انقلاب مخالف و این فعالیتهای را بعد از انقلاب توصیه می نمایند و نسبت به کار کردن زنان در بیرون از خانه به شرط عدم ایجاد هرگونه مفسده ای موافقند.

واژگان کلیدی:دیدگاه امام خمینی (س)، اقتصاد خانواده، زن، رهبری اقتصادی امام (ره)، فعالیتهای اقتصادی زنان.

مقدمه

خانواده نخستين پايگاه فرد براي زندگي و مهم‌ترين مبناي تشكيل دهنده جامعه است. خانواده، به‌ خصوص در ايام گذشته به‌ طور مستقيم علاوه بر نيازهاي خود، تأمين‌كننده قسمتي از نيازهاي جامعه نيز بود كه اين نقش با گذشت زمان از عهده تمام افراد خانواده خارج شد و بر دوش يك يا چند تن از آن‌ها افتاد.

از لحاظ اقتصادی خانواده اساسي‌ترين عامل توليد و مصرف كالاها و خدمات در جامعه است و مسئوليت عمده‌اش بقاي نسل مي‌باشد و براي انجام اين مسووليت مهم نيازمند تكاپوي اقتصادي بسيار زياد است و اساس فعاليت‌هاي اقتصادي اجتماع نيز انجام مسووليت‌هاي مهم خانواده است و براي همين است كه اقتصاددانان خانواده را بنيان زندگي اقتصادي جوامع مي‌دانند، ازجمله ارسطو كه اقتصاد را علم خانه‌داري مي‌دانست و اصولاً كلمه اقتصاد مشتق شده يوناني اقتصاد و خانواده است كه امروزه اين گرايش با عنوان اقتصاد خانواده و اقتصاد خانه، يكي از شاخص‌ترين گرايش‌هاي اقتصاد در دنيا مي‌باشد.

تا آنجا که مي دانيم، رسالة تدبير منزل شيخ الرئيس ابوعلي حسين بن عبدالّله سينا (٤٢٨م )[3]، نخستين اثر مستقلي است كه در جهان اسلام به موضوع تدبير منزل پرداخته است. موضوع اين رسالة عربي، چنان كه از عنوان آن برمي آيد، چگونگي ادارة منزل و نحوة مشاركت زن با مرد و فرزند و بندگان وخدمتكارانش در اين امر است .

ابن سينا رسالة تدبير منزل را با هدف ارائة راهي براي دستيابي آدمي به نيك بختي در همة احوال نگاشته است. در عين حال، او به اين نكتة بس مهم توجّه دارد كه راه حصول نيك بختی، جامعة انساني است، و اين جامعه نيز در اصلاح خود به اصلاح فردْ فردِ آدميان وابسته است. از اين روي، بايسته است كه هر كس نخست به اصلاح خويش بپردازد و آنگاه اصلاح ديگران را وجه همّت خويش نهد .بدين سان دستيابي به كمالات انسان، ويژة گروه خاصي از مردم نيست و جملگيِ گردانندگان و نگاهبانان و پيشه وران جامعه، در برابر آن يكسانند.

امروزه با توجه به تغییرات شرایط زندگی جوامع نقش زنان در جامعه پررنگ تر شده است و همین امر یافتن الگوهای مناسب را ضروری می نماید. در این مقاله سعی می شود دیدگاه های معمار کبیر انقلاب در مورد نقش زن در خانواده و اقتصاد آن مورد بررسی قرار گیرد تا راهنمایی باشد برای حل مشکلات و مسائل پیش روی.

اركان اقتصاد خانواده – دسته بندی اول

در یک دسته بندی ساده ارکان اقتصاد خانواده از منابع درآمدی و هزینه های خانواده تشکیل می شود و خانواده درصدد کسب درآمد به عنوان منابع محدود و تخصیص آن در غالب هزینه ها به عنوان نیازهای نامحدود است.

هر خانواده اي از منابع متعدد، درآمد كسب مي‌كند كه اين درآمد محدود است يعني مقدار معيني است و به هر مقدار كه اراده كند، در اختيارش نيست و در عوض مخارجي دارد كه براي انجام آن از درآمدهايش استفاده مي‌كند. اين‌جا اولين سوال در مبحث اقتصاد خانواده به‌وجود مي‌آيد و آن اين است كه: چگونه اين درآمد را بايد به مصرف انواع كالاها و خدمات اختصاص دهد؟ اصل هنر اقتصاد هم چگونگي تخصيص منابع محدود در دسترس جهت تأمين نيازهاي نامحدود انسان‌ها است. مديريت منابع مالي خانواده از مهم‌ترين وظايفي است كه اغلب برعهده زنان مدير و با تدبير است. در ادامه مقاله این دسته بندی را با جزئیات بیشتری مورد بررسی قرار خواهیم داد.

اركان اقتصاد خانواده – دسته بندی دوم

در یک دسته بندی دیگر ارکان اقتصاد خانواده بر پایه زن و مرد بنا می شود. خانه در واقع کشور کوچکی را ماند که برای اداره اش به مدیری مدبّر نیاز است. کمترین بی توجهی بزرگترین ضربه را به روحیه و ایمان اعضای آن وارد می سازد.

اسلام در عین این که با مرد از موضعی گسترده تر برخورد کرده و او را مسئول مسائل برونی و درونی خانه می داند زن را نیز از یاد نبرده و قسمتی از امور زندگی را که نیاز به هنروری ها و حرارت ها و شور آفرینی ها دارد به او واگذار نموده است(تقوی،1384: 345).

مدیریت و اداره خانواده با سایر مدیریت ها تفاوت بسیار دارد، چون کلیّه حرکت های هدایت کننده در این کانون باید همراه با هنروری و لطافت زیبایی باشد و زن که دارای طبعی لطیف و عواطفی سرشار و سلیقه ای ویژه است می تواند بخش عظیم مدیریت محیط خانواده را بر عهده گیرد و اسلام هم با آگاهی از همۀ این مسائل برخوردی واقع بینانه کرده است.

زنان همواره در کنار انجام همهء امور خانه در تمام نظام‌هاي توليد سنتي (کشاورزي) در حفظ و پويايي حيات اقتصادي خانواده نقش بسيار حساس و مثمرثمري داشتند. بدون مشارکت فعال زن، واحد بهره‌برداري از ادامهء توليد بازمي‌ماند.

مقام معظم رهبری در زمینه فعالیتهای اجتماعی، سیاسی، علمی و اقتصادی زنان می فرمایند: از نظر اسلام، میدان فعالیت و تلاش علمی، اقتصادی و سیاسی برای زنان، کاملاً باز است. اگر کسی به استناد بینش اسلامی، بخواهد زن را از کار علمی و تلاش اقتصادی، سیاسی و اجتماعی محروم کند، برخلاف حکم خدا حرفی زده است. فعالیتها، به قدری که توان جسمی و نیازها و ضرورتهاشان اجازه می‏دهد، مانعی ندارد. هر چه می‏توانند تلاش اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کنند. شرع مقدس، مانع نیست. البته زن از لحاظ جسمانی، چون ظریف‏تر از مرد است، لذا ضرورتهایی دارد. تحمیل کار سنگین بر زن، ظلم به زن است. اسلام، این را توصیه نمی‏کند، اما کار علمی و تلاش اقتصادی و سیاسی و اجتماعی را هم منع نمی‏کند. البته روایتی از نبیّ مکرم اسلام (صلی‏اللّه‏ علیه و آله و سلم) است که فرموده است: «المرأة ریحانة و لیست بقهرمانة» یعنی زن، گل است، «قهرمانه» نیست. قهرمان، یعنی پیشکار و یک خدمتگزار آبرومند. این روایت، خطاب به مردهاست(سفر مقام معظم رهبری در ارومیه).

استحکام بنیان خانواده

سلامت خانواده، نقش موثر و مستقیمی در سلامت جامعه دارد، زیرا گفته اند خشت نخست بنای جامعه، خانواده است و هرگاه این خشت محکم و استوار و مستقیم باشد ساختمان جامعه نیز محکم و مستقیم بر پای خواهد ماند(تقوی،1384 :372).

اگر چه در خانواده، زن و مرد به عنوان دو رکن اصلی، ادامه حیات بشر را میسر می سازند اما علاوه بر این خانواده محل پر شدن خلا روحی هر کدام از اعضا و محو شدن هر یک از آنها در دیگری می باشد و بدون جهت نیست که قرآن کریم انتخاب همسر را به خاطر تشکیل خانواده و نتیجۀ آن را که «سکون و آرامش» و «مودت» و «رحمت» است از نشانه های قدرت لایزال خویش می داند[4].

در کنار عشق و مودت زن و مرد عامل اساسی دیگر نیز وجود دارد که برای استحکام بنیان خانواده ضروری می باشد که ما آن عامل اساسی را اقتصاد خانواده می نامیم.

همان گونه که اشاره شد اقتصاد خانواده چیزی نیست جز مجموع درآمدها و هزینه های خانواده و از آنجا که زن و مرد هر دو در پیشبرد اهداف خانواده سهیم هستند درآمدها و هزینه های خانواده می تواند هم از طرف مرد و هم از طرف زن ناشی شود.

1- درآمدهای خانواده

کسب درآمد در خانواده معمولا به سه طریق ممکن است:

الف) کار

ب) ارث، دريافت هدايا، جوايز

ج) سرمايه گذاري و پس انداز

گر چه به دست آوردن پول و ثروت در گرو تلاش و کار و پس انداز است ولي با نگاهي عميق تر، آنچه که ما داريم رزقي است که از جانب خدا به ما رسيده است. خداوند می فرماید نحن نرزقکم[5] یعنی مائيم که به شما روزي ميدهیم. در روايات وارد شده که «روزي شما بر دو نوع است» روزيي که شما به دنبال آن مي رويد و روزيي که به دنبال شما مي آيد». در واقع هم روزيي که ما در پي آن مي رويم رزق خدا است و هم روزيي که به سوي ما مي آيد، ولي روايت اشاره و تأکيدي است بر توأم بودن تلاش انسان و اميدواري بر فضل الهي.

تلاش براي توليد و تأمين زندگي، سيره ي اولياء دين بوده است. مطالعه ي سيره ي پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السلام همه به روشني اين امر را نشان مي دهد. سفر تجارتي شخص رسول اکرم قبل از نبوت در تاريخ مشهور مي باشد.

ايشان با دست خويش مزرعه اي ايجاد کرده اند. آثار چاههايي که ايشان حفر کردند هنوز در اطراف مدينه وجود دارد.

امام خمینی می فرمایند «زن مربی انسان است، از دامن زن مرد به معراج می رود».^[6] و یا « هیچ شغلی به شرافت شغل مادری نیست».[7] و یا « شما خانمها شرف مادری دارید و در این شرف از مردها جلوتر هستید.».[8]

اما آیا این درست است که به زعم این امر، زنان فقط و فقط در خانه و خانواده مشغول شوند و در جامعه و اجتماع ظاهر نشوند؟ خیر، بلکه راه حل اصولی و عملی این است که زنان ضمن ایفای نقش مادری و همسری بتوانند در مشاغل و فعالیتهایی که متناسب با روحیه، عواطف، خلق و خوی و تخصص آنان است مشغول شوند و از نظر خانوادگی و اجتماعی ارتقا یابند. از طرفی شرایط امروز جامعه اسلامی ما ایجاب می کند که در امر توسعه و سازندگی در تمام زمینه ها از همه توان و نیروی انسانی خود استفاده کنیم و از وجود پر ارزش زنان که نیمی از افراد جامعه را تشکیل می دهند به شکل مطلوب سود برده، آنها را در همه امور شرکت دهیم.

امام خمینی با ورود زنان به جامعه و دخالت در امور اجتماعی،شرکت در انتخابات و انجام مشاغل اداری در زمان حکومت پهلوی مخالف بودند، اما بعد از انقلاب اسلامی نسبت به انجام این امور از طرف زنان نظر مثبتی داشتند و حتی به شرکت زنان در مسائل سیاسی، اجتماعی تاکید می کردند. نمودار زیر بیانگر تأثیر ساختار سیاسی، حکومتی و مناسبات اجتماعی بر نقش زنان در جامعه است. ساختار سیاسی و حکومتی هر جامعه ای تعیین کننده خط مشی ها، و اصول حیات اجتماعی جوامع می باشد. لذا ساختار سیاسی- اجتماعی هر جامعه در کلیۀ وجوه حیات اجتماعی و از آن جمله در تعیین نقش زن و پایگاه اجتماعی زنان آن جامعه نقش تعیین کننده دارد.

چنانچه ساختار جامعه ای دارای فرهنگ اسلامی باشد زنان در آن جامعه فرصت رشد خواهند یافت و می توانند نقش سازنده ای را در جامعه ایفا نمایند، اما در جوامع فاسد غیر اسلامی زنان نه تنها نقش مثبتی ندارند بلکه، عاملی برای تخریب نیروهای فعال و سازنده آن جامعه خواهند بود.

جدول شماره 1- نقش زنان در جوامع مختلف

منبع: صفری،1370: 79.

امام پیرامون عدم حضور زنان در صحنه های مختلف دوران پهلوی از مضامین و استدلال های هوشمندانه ای استفاده می کنند. ایشان خطاب به بانوان آن عصر می فرمایند: ای زنهای محترم، بیدار شوید، توجه کنید، گول این شیاطین را که می خواهند شما را به میدان بکشند نخورید[9]، و معتقدند: در عصر رضاخان و محمد رضا بیشترین ظلم به بانوان شده است[10]. همچنین در جای دیگر می فرمایند: بانوان را آن طوری اینها می خواستند باشند که جدا باشند، بانوان را به ادارات بکشند نه برای این که اداره درست بشود، بلکه برای اینکه ادارات را فاسد بکنند و یکی اینکه بچه ها را از دامن مادر جدا بکنند، بچه ها که از اول در دامن مادر نباشند عقده پیدا می کند و اکثر مفاسد از این عقده هائی است که بچه ها پیدا می کنند.

بنابر این از نظر ایشان نقش زن در جامعه اسلامی سازنده و در جوامع غیر اسلامی و فاسد تخریبی است. از همین رو پس از انقلاب امام زنان را به فعالیت سازنده در تمام عرصه های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دعوت می کنند.

امام خمینی (ره) فرموده اند:« همه ملت ایران چه زنان و چه مردان باید این خرابه ای را که برای ما گذاشته اند بسازند. ایران با دست مرد تنها درست نمی شود مرد و زن باید با هم این خرابه را بسازند».[11]

«زن باید در مقدرات اساسی مملکت دخالت کند. شما همانگونه که در نهضتها نقش اساسی داشته اید و سهیم بوده اید هم اکنون هم باز باید در پیروزی سهیم باشید. ان شاءالله شما باید مملکت را بسازید».[12]

نمونه تلاش اقتصادی بانوان را در دختران شعیب مشاهده می‏کنیم. آنان که پدرشان پیر و از کار افتاده بود و مسئولیت سخت دامداری و آب دادن گوسفندان پدر را بر عهده داشتند؛

وَ وَجَدَ مِن دُونِهِم امْرأتَینِ تَذُودانِ قالَ ما خَطبُکُما قالَتا لا نَسقِی حَتّی یُصدِرَ الرِّعاءُ وَ أَبونا شَیخٌ کَبیرٌ (قصص/ 23).

از پسِ مردم، (موسی) دو زن را دید که (چارپایان خود را) جمع می‏کردند. (موسی) گفت: کار شما چیست؟ گفتند: ما آب نمی‏دهیم تا آن‏ که شبانان، (چارپایان خود را از آبشخور) باز گردانند.

ممکن است این سؤال مطرح شود که آیا طبیعت بانوان با انجام فعالیت‏های سخت اقتصادی هماهنگ است و آنان نیز باید در دشوارترین امور اقتصادی دوشادوش مردان به فعالیت بپردازند یا این‏که، با وجود بدون اشکال بودن احراز مشاغل درآمدزا برای بانوان، با توجه به شرایط جسمی آنان، بهتر است در شرایط غیر ضروری به انجام کارهای سخت و طاقت فرسا نپردازند؟

به نظر می‏رسد که شرایط جسمی بانوان، به طور معمول، اقتضای انجام اموری را که نیازمند طاقت و توان زیاد باشد ندارد، ولی در عین‏حال مشاهده می‏کنیم که دختران شعیب، مشکل‏ترین امور اقتصادی را عهده‏دار بودند. اما حقیقت آن است که زنان در شرایط عادی از انجام چنین تکالیفی پرهیز نموده و آن را بر عهده مردان می‏گذارند. در موردی که بیان شد، شرایط اضطراری حکم می‏کرد که آن‏ها با وجود بی‏میلی، به انجام چنین اموری اقدام نمایند. وقتی موسی(علیه‏السلام) دختران شعیب را در کنار چاه مدیَن مشاهده کرد، که تنها به مراقبت از گوسفندان خود مشغول‏اند، از آنان پرسید: شما این‏جا چه می‏کنید؟ آنان گفتند: تا چوپانان گوسفندان خود را آب ندهند، ما جلو نمی‏رویم. و سپس گفتند: «و پدر ما، پیری فرتوت است[13]». به نظر می‏رسد که گفتن این جمله به موسی(علیه‏السلام) برای بیان این است که شرایط اضطراری و ناتوانی پدر باعث شده است تا این دختران چنین کار مشکلی را انجام دهند، کاری که هم بسیار وقت گیر است[14]، هم بسیار طاقت فرسا[15]. شاهد این مطلب آن‏است که به محض این‏که دختر شعیب قوّت و امانت موسی را آزمود، برای آن‏که خود و خواهرش را از انجام این فعالیت توان‏فرسا، که مستلزم برخورد با مردان بیگانه بود، رهایی بخشد؛ پیشنهاد استخدام او را به پدر داد.

امام خمینی با کار کردن زنان در ادارات موافق است به این شرط که ادارات فاسد نشود و یکی از نقدهای ایشان به دوران طاغوت استفاده از زنان در فاسد کردن ادارات و جدا کردن بچه ها از مادرانشان است. ایشان معتقدند بچه ها که از اول در دامن مادر نباشند عقده پیدا می کنند و اکثر مفاسد از عقده هایی است که بچه ها پیدا می کنند (پیام انقلاب، 1362: 67)[16].

امام به سلامت خانواده بسیار حساس بوده و از پدران و به خصوص مادران می خواهد که برای سالم ماندن محیط خانوادگی کوشش بشود(سخنرانی در دیدار با دانشجویان دانشکده دماوند، 11/4/58)[17]. طبیعی است برای سالم ماندن محیط خانواده تلاش و کار اقتصادی و فرهنگی به صورت همزمان نیاز است و مشکلات اقتصادی منجر به نابود شدن تمام تلاشهای فرهنگی می گردد و این امر هم شامل تلاشهای اقتصادی مرد می شود و هم تلاشهای اقتصادی زن.

امام خمینی خطاب به بانوان می فرمایند: در مسائل اساسی خودتان و مسائل سیاسی و اجتماعی کشورتان دخالت کنید. ایشان می فرمایند امروز باید همه بانوان و برادران دست به دست هم داده و با صدای واحد مسائل این نهضت را پیش ببرند(پیام انقلاب، 1362: 90)[18]. بر اساس این فرمایش زنان با پیشبرد اهداف اقتصادی و اجتماعی خانوادۀ خود چونان دست نامرئی آدام اسمیت می توانند مسائل و مشکلات این نهضت اسلامی را نیز پیش ببرند.

حضرت امام ضمن اهمیت دادن به کار زنان می فرمایند: شما خواهرها هم که در مرکز خودتان هستید، وظیفه بدانید که مملکت را بسازید و تقویت کنید(سخنرانی در جمع گروهی از بانوان انجمن اسلامی تربت حیدریه 30/6/58)[19]. این وظیفه سنگین از سوی امام هم بر دوش زنان خانه دار و هم زنان شاغل قرار داده شده است. و از این دستور می توان به اهمیت سازندگی اجتماع پی برد و برای ساختن اجتماع ساختن خانواده ضرورت پیدا می کند.

نقش زنان در اقتصاد خانواده از نظر امام خمینی تا آنجاست که وقتی از ایشان در مورد نقش زن در حکومت اسلامی سوال می شود ایشان پاسخ می دهند که: زنان آزاد هستند در بسیاری از امور شرکت کنند. آزادی به معنای واقعی نه آنطور که شاه می خواست(مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار مام خمینی،1380: 123) و این نشان از اهمیت حضور زنان در صحنه های مختلف اقتصادی و اجتماعی دارد اما با این قید که مفسده ای به همراه نداشته باشد.

با بررسی اندیشه های امام خمینی و جستجوی موضوعی نقش زنان در فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی در بین سخنرانی ها و بیانات ایشان می توان به پیشقدمی و پیشتازی زنان در صحنه های مختلف پی برد. در ادامه مضامین و معرفهایی ارائه می گردد که بطور آشکار و با وضوح بیشتری دلالت بر این موضوع دارند.

با توجه به این معرفها و مضامین آنها، زنان نه تنها در صحنه های مختلف حضوری فعالانه دارند، بلکه در کلیه امور اجتماعی پیش قدم پیشتاز هستند و بدین ترتیب از نقش بالاتری در جامعه برخوردار هستند.

1- زنان مسلمان ایران در انقلاب اسلامی پیشقدم بوده و نقش اول را در حصول پیروزی داشته اند و در جمهوری اسلامی نیز این نقش را در پیشبرد اهداف این نظام همچنان به عهده دارند و اساسا لازم است که زنان با صفوف فشرده در جلوی مردان جهت پیشبرد اهداف اسلامی حرکت نمایند[20].

2- زنان به دلیل شجاعت و فعالیت مضاعف مردان در کلیه امور اجتماعی در اثر حضور فعالانه آنها در کلیه امور اجتماعی پیشقدم و پیشتاز هستند، به طوری که زنان در انقلاب اسلامی مشوق و تهییج کننده مردان و الهام دهندۀ آنان بودند. زیرا مردان نسبت به زنان حساس هستند، و از این رو ورود آنان در مسائل مختلف اجتماعی چون جنگ، دفاع و ... موجب ازدیاد قوای مردان می شود[21].

3- زنان به علت تربیت قشرهای فعال در دامن خود، علاوه بر فعال نمودن خودشان از نقش بالاتری در جامعه برخوردارند[22]. امام معتقدند زنان به علت تربیت اقشار فعال و مردان و زنان بزرگ و موثر در دامن خود نسبت به مردان حق بیشتری بر ملت ها دارند[23].

جدول شماره 2: پیشتاز بودن زنان مسلمان در کلیه صحنه های اجتماعی

منبع: صفری،1370: 141.

علاوه بر این از بیانات مقام معظم رهبری نیز می توان به اهمیت اقتصاد خانواده پی برد. ایشان می فرمایند" همت مهمتان باید این باشد – و قاعدتاً هم هست- که واقعاً از کار زن گره گشایی کنید، ببینید گرههای عمده کجاست. یکی از مهمترین گرهها در خانواده است. بروید ببینید در خانواده ها چه خبر است... در همه طرحهایی که ما داریم، بایستی خانواده مبنا باشد"(زن از دیدگاه مقام معظم رهبری، 1385: 32).

2- نقش زنان در اقتصاد خانواده

همان گونه كه خانواده به عنوان واحد كوچكي از اجتماع در پيشرفت و توسعه فرهنگي جامعه نقش اول را دارد، در توسعه و رشد اقتصادي جامعه نيز نقش اساسي را ايفا مي كند و ميزان، چگونگي و نوع حضور او در عملكرد و چرخه هاي اقتصاد كشور تأثيرگذار است.

يكي از اساسي ترين اهداف تشكيل خانواده، بقاي نسل و تربيت نيروي انساني مورد نياز جامعه است. توسعه و رشد اقتصادي در گرو نيروي كار فعال و تحصيل كرده است؛ بنابراين يكي از عوامل مؤثر در توسعه اقتصادي نيروي انساني يا سرمايه هاي انساني است.خانواده به عنوان اولين پايگاه تربيت و پرورش منابع انساني است؛ از اين رو جامعه بايد با تقويت نهاد خانواده زمينه توسعه اقتصادي را مهيا سازد. امروزه تئوري سرمايه ي انساني در مقابل سرمايه ي فيزيكي مورد توجه اقتصاددانان و جامعه شناسان دنيا است.

در اين تئوري سرمايه هاي انساني با ارزش تر از دارايي ها و منابع طبيعي و ذخاير زيرزميني به شمار مي آيند و هرچه بر روي انسان ها سرمايه گذاري شود، رشد و توسعه جامعه افزون خواهد شد.

از اين رو؛ پيشرفت علم و دانش،‌ نگرش و مهارت افراد، ظرفيت توليديِ جامعه را ارتقا مي بخشد و در نتيجه رشد و توسعه ي فرهنگي، سياسي، اقتصادي و اجتماعي تسهيل و تسريع مي گردد. اين نظريه مي تواند در دو سطح خرد و كلان آثار مطلوب خود را نشان دهد. در مقطع خرد، بازدهي خصوصي را افزايش مي دهد و در سطح كلان رشد و توسعه ي جامعه را به همراه دارد، و چون پرورش منابع انساني از كانون خانواده آغاز مي شود، و مادران نقش اساسي را در زمينه تربيت و پرورش فرزندان ايفا مي كنند، اثرگذاري قابل توجه آنان آشكار است و اين نقش، ويژه ي زنان است.

زنان به عنوان عامل پرورش و رشد نيروي كار، در جريان بهره وري و توليد ناخالص ملي سهم دارند، كه با سرمايه گذاري در اطلاعات، دانش ها، نگرش ها و مهارت هاي زنان اين ارزش افزوده خواهد شد؛ بنابراين تلاش حاكمان و نظارت و توجه ملّي به اين امر بازخورد مستقيم در پيشرفت كشور را دارد؛ زيرا هرگاه منابع انساني در محيطي سالم و با انگيزه و احساسات و عاطفه و خيرخواهي و ... پرورش يابد و با عزت نفس و مناعت زندگي را بگذراند، نيروي قوي تري در چرخش امور اقتصادي و اجتماعي خواهد داشت. زنان با فراهم كردن و آماده ساختن محيطي با نشاط و صميمي براي تأمين نيازهاي مادي و معنوي و توجه به بهداشت روحي، جسمي و رواني اعضاي خانواده اثر مستقيم بر اقتصاد جامعه مي گذارند.

سيره ي عملي حضرت زهرا(س) جهت گيري صحيح و نتايج ارزشمندي را نشان مي دهد. حضرت زهرا(س) كار خانه را تا جايي كه براي افراد خانواده و حتي فرزندان شيرخوار، مطلوبيت و رضايت خاطر ايجاد مي كرد، برنامه ريزي مي فرمود. بلال مي گويد: روزي حضرت زهرا(س) را ديدم كه مشغول آرد كردن گندم بود در اين هنگام فرزندش حسين گريه و بي تابي مي كرد. خدمتشان عرض كردم: براي كمك به شما آسياب كنم يا بچه را آرام نمايم؟ حضرت فرمود: من به آرام كردن فرزند اولي هستم، شما آسياب را بچرخانيد[24].

اين بهترين الگو براي ايفاي نقش مادر و توجه به نياز عاطفي فرزند و انتخاب صحيح در تخصيص و بهينه سازي اقتصادي است؛ چرا كه با اين كار حضرت زهرا(س) توجه به رضايت خاطر و مطلوبيت فرزند شيرخوارش را بر ادامه كار منزل ترجيح داد كه نتيجه ي اين تلاش ها، پرورش منابع و سرمايه هاي انساني است؛ آن گونه كه همين فرزندان در جهت برقراري عدل و داد و عدالت اجتماعي و اقتصادي و ... از تربيت و تعليم كامل بهره- مند شدند و جامعه را نيز رهبري نمودند.

در پرورش منابع نيروي انساني بايد به بعد معنوي و ارزش هاي اخلاقي و ديني توجه ويژه شود؛ تا اين نيروها همراه با پيشرفت و رشد و تعالي در بعد مادي و اقتصادي بتوانند از رشد اخلاقي و ارزشي نيز برخوردار گردند و توسعه اقتصادي در جهت برقراري و تحكيم عدالت اجتماعي كه از جمله برنامه هاي دين است پيش رود؛ وگرنه منافع توسعه ي اقتصادي براي قشر خاصي از جامعه سودبخش خواهد بود و اقشار مستضعف جامعه را در بر نخواهد گرفت.

در جامعه اسلامی ایران زنان مسلمان برخوردار از نقش اقتصادی، حق اشتغال و فعالیت در زمینه های مختلف اقتصادی هستند. با کنکاش در فرمایشات بنیانگذار انقلاب اسلامی به وضوح به زنان اجازه داشتن نقش اقتصادی، حق انتخاب شغل، و فعالیت در زمینه های مختلف اقتصادی داده شده است اما مشروط بر این که این عملکرد اقتصادی با موازین اسلامی سازگاری داشته باشد. در این راستا گفته شده است که حکومت اسلامی با ورود زنان بی حجاب به وزارتخانه ها و ادارات مخالف است[25].

جدول شماره 3: نقش اقتصادی زنان مسلمان در جمهوری اسلامی

منبع: صفری،1370: 125.

در این زمینه از جمله فرمایشات امام عبارتند از:

1- آزادی زن مانند مرد در انتخاب سرنوشت و فعالیتهای خود در اسلام و جمهوری اسلامی[26].

2- آزادی زنان در انتخاب فعالیت و سرنوشت خویش با رعایت موازین اسلامی در حکومت اسلامی[27]

3- زنان دارای حق مالکیت در حکومت اسلامی[28].

4- آزاد و مختار بودن زنان در معاملات اقتصادیشان در اسلام و حکومت اسلامی[29].

5-بلامانع بودن فعالیتهای اقتصادی زنان در انقلاب و حکومت اسلامی، دخالت قشر کثیری از زنان در کشاورزی و صنعت[30].

6- افتخار آمیز بودن حضور و فعالیت بهتر زنان از مردان در صحنه اقتصادی در راه تعالی اسلام و مقاصد قرآن کریم در حکومت اسلامی[31].

7- افتخار آمیز بودن اشتغال زنان به تحصیل، تدریس و سایر کارهای اسلامی[32].

دامنه شمول فعالیتهای اقتصادی زنان با توجه به مضامین فوق، زمینه ای وسیع می باشد. از آن جمله کشاورزی، صنعت و ... و به طور کلی تمام کارهایی که در خانه نیز می تواند صورت گیرد، که اصطلاحاً به آنها، کارهای خانگی اطلاق می شود.

اما هدف از فعالیتهای اقتصادی در جامعۀ اسلامی، بالا بردن بهره وریهای مادی و اقتصادی و تراکم بی انتهای سرمایه آن هم از هر راه به هر وسیله نمی باشد، بلکه به طوری که در مضامین آمده است، اینگونه فعالیتها چون دیگر فعالیتهای فرهنگی_ اجتماعی به هدف تعالی اسلام و تحقق مقاصد الهی می باشد، بدین معنی که کلیه فعالیتهای فرهنگی، علمی، اجتماعی و اقتصادی در یک جامعۀ اسلامی اگر چه باید به پیدایش و رشد و گسترش دانش مادی، تکنولوژی و دانش فنی، رشد و توسعه اقتصادی و توانمند شدن جامعه و ... بیانجامد اما همه اینها در چهارچوب فرهنگ و ایدئولوژی اسلامی و مقاصد الهی در تربیت و کمال انسان و تکامل جامعۀ اسلامی معنا و هویت می یابند.

در مصاحبه ای با دکتر «جیم کوکلر زفت» استاد دانشگاه روتکرز آمریکا، حضرت امام (ره) در ارتباط با حقوق اجتماعی زن بیانی روشن و صریح دارند که "چرا ما با کار کردن زن مخالف باشیم؟ چرا زن نتواند کارهای دولتی انجام دهد. احترام وآزادی که اسلام به زن داده است هیچ قانون و مکتبی نداده است"[33]( مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین المللی اندیشه های امام خمینی،1369: 104).

"زنان در جامعه اسلامی آزادند. از رفتن آنان به دانشگاه و ادارات و مجلسین به هیچ وجه جلوگیری نمی شود، از چیزی که فساد اخلاقی است، که زن و مرد نسبت به آن مساوی هستند و برای هر دو حرام است"[34]." در نظام اسلامی زن همان حقوقی را دارد که مرد دارد، حق کار، حق تحصیل، حق مالکیت و..."(صحیفه نور، جلد چهارم:33).

لذا در مورد فعالیت اقتصادی زنان با بیان صریح و رهگشای حضرت امام روبرو می شویم اما همواره در همه امور فوق شرکت پاک و توأم با عفت زن را واجب می دانند که بیان و علل چنین وجوبی در بخش های قبل گفته شد.

3- هزینه های خانواده

در یک تقسیم بندی ساده معمولا هزینه های یک خانواده را به صورت زیر می توان دسته بندی کرد:

1- هزینه‌های ضروری

2- هزینه‌های غیرضروری

4- حداکثر کردن مطلوبیت خانواده

صرف‌نظر از این که درآمد خانواده‌ها چه مقدار باشد، خانواده غنی باشد یا فقیر، درآمد خانواده‌ها صرف خرید تعدادی کالا (نه یک کالا) می‌شود. یعنی خانواده درآمد خود را صرف خرید فقط یک کالا مثل گوشت، سیب‌زمینی و... نمی‌کند و آن را به انواع کالاها، غذا، پوشاک، مسکن و... اختصاص می‌دهد. حتی برای تهیه یک نوع غذا هم به تعداد زیادی از مواد نیاز دارد.

از آن‌جا که رضایت خاطر در افراد و خانواده‌های مختلف با مصرف کالاهای گوناگون به‌دست می‌آید، هر خانواده مجبور به انتخاب مستقل است.

5- نتیجه گیری

با تغيير جوامع از وضعيت سنتي به وضعيت امروزي، کار زنان نيز دچار دگرگونيهاي زيادي شده است. زنان در طول تاريخ همواره به صورت مستقيم يا غير مستقيم درتأمين معاش خانواده همکاري داشته اند ولي امروزه امر اشتغال زنان به صورت جدي تري مطرح شده است. با این همه حضور زنان در عرصه های مختلف اجتماعی، اقتصادی،سیاسی و غیره منوط به رعایت شرایط خاصی است که پس از یک دسته بندی کلی در این قسمت ارائه خواهد شد.

الف) مواردی که به کار در منزل زنان تاکید دارد:

1- در مقايسه بين آفرينش و خلقت زن و مرد، زن به طور طبيعي عهده دار امر باروري و زحمات و سختيهاي ناشي از آن مي باشد.

2- وظيفه نگهداري و تربيت کودکان براي زنان مناسب تر از مردان است.

3- نوزاد تا سن يک سالگي بيش از تمام سنين زندگي خود اطلاعات کسب مي کند مقدار اين اطلاعات به عکس العمل و علاقه والدين، به خصوص مادر، بستگي دارد، زيرا مادر به دليل داشتن احساسات لطيف و عواطف زنانه و مادرانه تربيت و پرورش فرزندان را انجام مي دهد.

4- کار در خانه بدون اجبارهاي خشک محيط هاي اداري و کارخانه اي و به گونه اي داوطلبانه مي باشد و با توجه به خلاقيت زن مي تواند متنوع و آسايش بخش هم باشد، هم چنين توليدات خانگي نيز در مقايسه با نوع صنعتي آن سالم تر و اقتصادي تر است. بر اساس بررسي ها و آمارهاي موجود ثابت شده است که هزينه فعاليت خانه داري زنان از بعد اقتصادي مثل تهيه و پخت و پز غذا، شستشو ونظافت خانه، خياطي و اتوکشي لباسها و... در حد حقوق متوسط مرد خانه مي باشد لذا با تلاش زن در امور فوق به همان مقدار به اقتصاد خانواده کمک شده و ارزش افزوده ايجاد مي گردد.

5- از ديدگاه اسلام وظيفه تأمين مخارج خانواده و زندگي و پرداخت نفقه ي زن مطابق شأن وي بر عهده ي شوهر بوده و مخارج فرزندان را نيز پدر بايد تأمين نمايد. تأمين مخارج خانواده بر زن واجب نيست[35].

ب) عواملی که بر کار بیرون از منزل زنان تاکید دارد:

1- افزايش هزينه هاي زندگي به خصوص در جوامع شهري کار زن و درآمد او را مي طلبد.

2- با بالا رفتن سطح تحصيلات دختران و افزايش جمعيت و پيشرفت جامعه و تخصصي شدن امور، لزوم حضور بيشتري از زنان به خصوص زنان متخصص در جامعه احساس مي شود غير از آنکه اسلام نيز براي زن حق اشتغال قائل است و مخالفتي با کار سالم زنان ندارد.

3- ماشيني شدن زندگي و هم چنين آپارتمان نشيني اوقات فراغت بيشتري را براي زنان در خانه فراهم کرده است.

با جمع و تفريق نمودن موارد ذکر شده، از آنجا که بالاترين هدف زندگي مشترک، داشتن امنيت و آرامش و دلبستگي اعضاي خانواده و در نتيجه تکامل و سعادت آنهاست (هدفي که قابل قيمت گذاري مادي و نيز قابل تعويض با اهداف ديگر زندگي اجتماعي نيست)، لذا در صورت تصميم به اشتغال زن به نظر مي رسد که بايد:

الف:مادر در دوران بارداري و بعد از زايمان از استراحت و آرامش کافي بهره مند باشد.

ب- در سالهاي اوليه زندگي کودک، مادر حتماً در کنار فرزند باشد. آرامش رواني و لذت گرماي وجود مادر براي کودک و امنيت آغوش مهربان مادر براي کودک ارمغاني آسماني است که جاي آن را به سختي مي تواند کس ديگري پر کند و آثار آن عموماً تا پايان زندگي فرد به صورت هوش و درک و فراست بيشتر، تعادل رفتاري، احساس امنيت دروني و... باقي خواهد ماند. علاوه بر آن که از نظر معنوي و اُخروي هم براي مادر ذخيره ي عالي به وجود خواهد آورد.از فرمايشات امام خميني (ره) است که:اگر يک انسان شما تربيت کنيد براي شما به قدري شرافت دارد که من نمي توانم بيان کنم. پس شما يک شغلتان اين است که بچه هاي خوب تربيت کنيد. اول مرتبه تربيت بچه در دامن مادر است، براي آن که علاقه ي بچه به مادر بيشتر از همه ي علايق است... مع الاسف در آن حکومت طاغوتي... تبليغ مي کردند به اينکه زن چرا بچه داري کند... يک بچه که در دامن مادر بزرگ نشود عقده پيدا مي کند... بسياري از اين مفسده هايي که در جامعه پيدا مي شود از اين بچه هايي است که عقده دارند. اين شغل (تربيت انسان) شغل انبياء است[36].

ج:همچنانکه با بزرگ شدن کودک از ميزان وابستگي او به مادر کاسته خواهد شد، مادر با مديريت صحيح مي تواند اشتغال خارج از خانه را با توجه به «علايق»و «قدرت و توان» و «فرصت» خود انتخاب کند.

د- منظور از مديريت صحيح اين است که زن بخشي از مسئوليتهاي خانه را به فرزندان و همسر واگذار نمايد مثلاً دختر خانه در آشپزخانه و نظافت و يا همسر در شستن ظروف و هم چنين پسر خانواده در امر خريد خانه به مادر کمک کنند ولي براي تقسيم اين امور حتماً بايد با برنامه ريزي و مشورت و نظرخواهي اعضاي خانواده اقدام نمايد تا هر عضو خانواده بداند که هر روز موظف به انجام چه کاري هست.

ه:يکي از مقايسه هاي اشتباه و مغالطه آميز، مقايسه بين وضعيت مادي و استقلال اقتصادي زنان شاغل و خانه دار مي باشد. في المثل دختر جواني ممکن است اين گونه محاسبه نمايد که بعد از 25-30 سال کار، دارايي و اموال او به مراتب بيش از يک زن خانه دار که 30 سال در خانه کار کرده است مي باشد، گذشته از آن که همواره استقلال اقتصادي داشته و براي خرج کردن نيازمند درآمد شوهر و اجازه او نخواهد بود. اين يک نگرش ظاهري است. در مقايسه بين زن شاغل و زن خانه دار بايد اين توجه را داشت که چنانچه وضعيت مادي يک زن شاغل از يک زن خانه دار بهتر باشد ولي اين افزايش درآمد در مقابل از دست دادن آرامش زندگي، تربيت صحيح و کامل فرزندان، لذت ساعات هم نشيني با خانواده و نيز ايجاد استرس و افسردگي و تنهايي هاي زودرس باشد، يک خسران محض و ضرر بزرگ و جبران ناپذير است. گذشته از آن که با حاکميت روح و فرهنگ اسلامي در اعتقادات و رفتارهاي زن و شوهر، در مورد مصرف وخرج خانه، زن به اصطلاح ذليل شوهر نخواهد بود بلکه احترام و استقلال اقتصادي او به رسميت شناخته شده است. غير از آنکه نه تنها زن درمورد خرج خانه بايد مراعات ضوابط را نمايد بلکه همه انسانها براي خرج کردن درآمد شخصي خود بايد تابع مقررات و ضوابطي باشند زيرا مال روزي و امانت خداوند در نزد ماست[37] و نبايد هر کس فکر کند هر جور که دلم مي خواهد مالم را خرج مي کنم. زيرا که:في حلالها حساب و في حرامها عقاب[38]»در حلال دنيا حساب و در حرام آن عقاب است.

پس به جاي فرار از حل مسئله همان ابتداي تشکيل خانواده و بستن پيمان ازدواج بايد چشم و گوش را خوب باز نمود و سعي کرد که بر مبناي اعتقادات صحيح و ارزشهاي واقعي ديني ازدواج نمود و بناي زندگي را بر پايه نظام اسلامي برپا نمود تا جريان زندگي از رفتارهاي خودخواهانه محفوظ بماند.و امروزه با پيشرفت رايانه ها، بسياري از مشاغل را مي توان در خانه انجام داد و به اين ترتيب هم مادر ساعات بيشتري را در خانه و کنار فرزندان خود خواهد گذراند،[39]هم در هزينه رفت وآمد و خستگي هاي جسماني و فرصتهاي زماني صرفه جويي خواهد شد.از جمله مشاغل درون منزل که با استفاده از رايانه مي توان انجام داد فعاليتهاي پژوهشي و مطالعاتي مي باشد که خصوصاً با رشد روز افزون سطح تحصيلات زنان در ايران توجه به اين فعاليتها بسيار ضروري است.

و:يکي ديگر از فعاليتهاي زنان تشکيل يا شرکت در سازمانهاي خيريه مي باشد که به صورت داوطلبانه صورت مي گيرد در اين صورت بخشي از وقت و تخصص و تجربه زنان در اختيار گروههاي مشخص اجتماعي قرار گرفته و استفاده مي شود. در اين گونه امور علاوه بر کمک به حل مشکلات جامعه از هرز رفتن نيروي زنان بخصوص زنان ميانسال که کار زيادي در خانه ندارند و هم چنين از تنهايي و افسردگي آنان جلوگيري مي شود.

ي:از فرصتهاي اشتغال زنان، پرداختن به فعاليتهاي قرآني و ديني است. شرکت در دوره هاي مؤسسات شناخته شده و معتبر چه به صورت فراگيري و آموختن و چه به صورت آموزش و تعليم به ديگران غنيمتي بزرگ است. زنان به دليل تأثير انکار ناپذيري که در بالا بردن آگاهي هاي خانواده و تربيت فرزندان دارند، نقش بسيار بزرگي را در اين زمينه ايفا مي نمايند. افزايش آگاهي ها و مهارتهاي ديني زنان موجب بالا رفتن کيفيت تربيت و اخلاق اعضاء خانواده مي شود گذشته از آنکه ذخيره ي معنوي و اُخروي عظيمي هم براي خود آنان مي باشد.

منابع:

1- قرآن کریم.

2- اسماعیلی جمکرانی، علیرضا(1378). وصیتنامه امام. انتشارات عروج.

3- امام خمینی(1361). زن از دیدگاه حضرت امام خمینی.تهران:نهضت زنان.

4- امام خمینی(1376). کلمات قصار. موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

5- امام خمینی(1374). جایگاه زن در اندیشه امام خمینی. موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

6- امام خمینی(1378). تعلیم و تربیت در ادیشه امام خمینی. موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

7- امام خمینی(1366).رساله نوین، ج2.انتشارات فرهنگ اسلامي.

8- امام خمینی (1362).سخنان موضوعی. انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی.

9- آیت الله خامنه ای ( 1385). از دیدگاه مقام معظم رهبری، انتشارات بیطرفان.

10- افشاري، زهرا(1380). اقتصاد خانواده، تهران. دانشگاه الزهرا(س).

11- تقوی، سید رضا (1384).تأملات فرهنگی. انتشارات نخیل.

12- تبیان، دفتر بیست و ششم(1377). خودباختگی و خودباوری از دیدگاه امام خمینی. موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

13- تودارو، مایکل(1376). توسعه اقتصادی در جهان سوم، ترجمه غلامعلی فرجادی، چاپ سوم. وزارت برنامه و بودجه.

14- تفضلی، فریدون(1378). اقتصاد کلان، نظریه ها و سیاستها. نشر نی.

15- دهقانی،علی(1386).اقتصاد خرد. تهران. انتشارات ترمه.

16- رزاقي،ابراهيم؛ الگوي مصرف و تهاجم فرهنگي،چاپ اول، 1374

17- سبحانی، حسن (1372). اقتصاد کار و نیروی انسانی. انتشارات سمت.

18- حسنی، محمد حسن(1378)نوسازی جامعه از دیدگاه امام خمینی،انتشارات عروج.

19- حائريان، محمود(1381)؛ مديريت خانه، انتشارات دانشگاه الزهرا(س).

20- صحیفه نور. جلدهای 2و3و4و5و6و8و11و14و21.

21-صفری، فاطمه(1370)الگوی اجتماعی پایگاه و نقش زن مسلمان در جامعه اسلامی بر اساس دیدگاه حضرت امام خمینی(ره). انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی.

22- عباس تبار،علویان و ملکی(1382). امام خمینی (زندگی،اندیشه،وصایا). انتشارات به باوران.

23- منتظر قائم، مهدی(1381). آزادی های شخصی و فکری. موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

24- مجموعه مقالات بررسی اندیشه های اقتصادی امام خمینی(س)(1380). موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

25- مجموعه مقالات اولین کنگره بررسی اندیشه های اقتصادی امام خمینی(س)(1377).موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

26- مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین المللی اندیشه های امام خمینی(1369).انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی.

27- هندرسن کوانت(1371). اقتصاد خرد،ترجمه قره باغیان و پژویان. موسسه خدمات فرهنگی رسا.